Frávísunarúrskurður kærður til hæstaréttar

Frávísunarúrskurður uppkveðinn 2. október 2007 í málinu nr. E-7609:  Ómar Antonsson gegn íslenska ríkinu,  kærður til Hæstaréttar.

Reykjavík, 15. október 2007.

Sigríður Ólafsdóttir, héraðsdómari,
Dómhúsinu við Lækjartorg
101 Reykjavík

Efni:    Frávísunarúrskurður uppkveðinn 2. október 2007 í málinu nr. E-7609:  Ómar Antonsson gegn íslenska ríkinu,  kærður til Hæstaréttar.

Hin kærða dómsathöfn
Umbj.m., Ómar Antonsson, hefur falið mér að kæra til Hæstaréttar úrskurð þann er upp var kveðinn í framanrituðu máli hinn 2. október 2007, en með úrskurðinum er málinu vísað frá dómi.

Kæruheimild
Kæruheimild er að finna í staflið j í 143. gr. í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Kröfur fyrir Hæstarétti
Fyrir Hæstarétti gerir umbj.m. þær dómkröfur að hinn kærði úrskurður verði úr gildi felldur og lagt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur að taka málið til efnismeðferðar. Jafnframt krefst umbj.m. kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila, íslenska ríkisins.

Ástæður kæru
Ástæður kæru eru í aðalatriðum þær, að umbj.m. fellst ekki á þá ályktun héraðsdóms, að krafa hans snerti ekki sérstakt, tiltekið sakarefni og málatilbúnaður hans feli í sér kröfu um lögfræðilega álitsgerð og hann hafi ekki, eins og í dómi segir, lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um dómkröfur sínar og þar af leiðandi beri að vísa málinu frá dómi.

Um hinn kærða héraðsdóm
Niðurstöður héraðsdóms eru þessar:
Ekki verður séð, að kröfur sóknaraðila snerti sérstakt, tiltekið sakarefni,
Málatilbúnaður sóknaraðila felur í sér kröfu um lögfræðilega álitsgerð,
Krafa um lögfræðilega álitsgerð er andstæð 1. mgr. 25. gr. eml.,
Ekki verður séð að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um dómkröfur sínar, sbr. 2. mgr. 25. gr. eml.,
Þegar af þessum sökum ber að vísa málinu frá dómi í heild sinni.

Enginn  framangreiddra staðhæfinga og ályktana er rökstudd og tengd við sakarefni málins.

Um a. Í forsendum dómsins er ekki gerð grein fyrir því hvað átt sé við með hugtakinu ,,sérstakt, tiltekið sakarefni”. Enga skýringu er þar heldur að finna á því hvar sé í réttarreglum mælt fyrir um að sé skilyrði fyrir því að kveða upp efnisdóm í dómsmáli á sviði einkamála, að stefnandi geri dómkröfu, sem snerti ,,sérstakt, tiltekið sakarefni”. Í dómsmálum, þar sem gerð er krafa um viðurkenningu á eignarrétti að fasteign, er krafa stefnanda að jafnaði ekki byggð á ,,sérstöku, tilteknu sakarefni”. Skv. 24. gr. eml. hafa dómstólar vald til að dæma um hvert það sakarefni, sem lög og landsréttur ná til nema það sé undan lögsögu þeirra skilið samkvæmt lögum, samningi, venju eða eðli sínu. Mál til viðurkenningar á eignarrétti eru ekki undanskilin lögsögu dómstóla. Það sem hér er sagt er við það miðað að skilja beri hugtakið ,,sérstakt, tiltekið sakarefni” í héraðsdóminum þannig, að með því sé átt við að tiltekið atvik eða atburður sé kveikjan að eða tilefni til höfðunar dómsmáls og slíkt atvik eða atburður sé skilyrði þess að efnisdómur verði lagður á dómkröfur í viðurkenningarmálum. Ekki er fallist á þessa lögskýringu héraðsdómsins og því haldið fram að hún eigi sér enga stoð í réttarreglum, sem hér koma til álita. Varnaraðili gefur út veiðileyfi til fjölmargra skipa þar sem þeim er heimilað að veiða innan landhelginnar og þar með einnig innan netlaga jarðar umbj.m.

Um b. Sóknaraðili hefur ekki farið fram á það eða gert kröfu um að Héraðsdómur Reykjavíkur láti honum í té lögfræðilega álitsgerð. Eins og síðar verður rakið hefur íslenska ríkið með aðgerðum sínum heimilað áskyldum aðilum not fasteignarréttinda umbj.m. og jafnframt skert réttindi hans til nýtingar eignar sinnar, nánar tiltekið þess hluta jarðarinnar, sem er í sjó innan netlaga hennar, Um aldabil og reyndar enn er kveðið á um það í íslenskum lögum, að sjávarjörðum tilheyri netlög í sjó og eru þau óaðskiljanlegur hluti jarðar. Þegar stefndi tók upp á því að skilgreina upphaf landhelginnar við fjöruborð og ráðstafa afnotum af þeim hlutum jarðanna með veiðileyfum þá var gengið á mannréttindi umbj.m., eignarréttindi hans, sem verndar njóta skv. stjórnarkrá. Umbj.m. á tvímælalausan rétt á því að fá um það efnisdóm um það hvort honum sé skylt að hlíta greindum lögum og ákvörðunum framkvæmdavalds, sem teknar eru á grundvelli laganna. Sá réttur nýtur verndar 72. gr. stjórnarskrár um aðgang að dómstólum. Niðurstaða í dómsmáli þessu ræður því hvort umbj.m. verið að falla frá eignarrétti sínum að hluta jarðarinnar Horns, þ.e. netlögum jarðarinnar, þar sem varnaraðili hafi tekið í eigin hendur ráðstöfunarréttinn yfir netlögunum og meinað umbj.m. hefðbundin eignarráð innan netlaga. Umbj.m  varðar miklu að fá dóm um að hann sé enn eigandi að netlögunum jarðarinnar og hann megi nýta þann hluta jarðarinnar í friði fyrir varnaraðila innan marka laga og jafnframt koma i veg fyrir að utanaðkomandi athafni sig í netlögum jarðarinnar gegn vilja umbj.m. með skírskotun til veiðileyfa, sem þeir hafi fengið hjá varnaraðila.

Um c.  Umbj.m. er þeirrar skoðunar að hann eigi ekki rétt á lögfræðilegri álitsgerð hjá Héraðsdómi Reykjavíkur, enda hefur hann hvorki áhuga á né hagsmuni af því að fá slíka álitsgerð. Hagsmunir umbj.m. eru í því fólgnir að viðurkenningu dómstóla á rétti hans til umráða yfir þeim hlut jarðarinnar Horns, sem netlög kallast, en eins og sýnt hefur verið fram á hefur varnaraðili tekið uppá því að ráðstafa hagsmunum innan netlaga jarðarinnar án leyfis umbj.m. Þessum aðgerðum sínum getur varnaraðili haldið uppi með lögregluvaldi svo lengi sem umbj.m. fær ekki dóm um réttindi sín innan netlaga. Umbj.m. telur sér ekki skylt að stofna til líkamlegar árekstra við handahafa lögregluvalds í því skyni einu að geta lagt mál sitt fyrir dómstóla og fengið viðurkenningu á réttindum sínum. Umbj.m. er hvorki að stofna til actio popularis í því skyni að fá dómstóla til að láta í ljós álit né heldu kvartar hann in abstracto yfir þeirri löggjöf, sem varnaraðili styðst við þegar hann heimilar óskyldum skipseigendum að veiða innan netlag Horns. Hér er um  áþreifanlega hagsmuni umbj.m. sem eiganda jarðarinnar Horns að ræða og álitaefnið er hvort umbj.m. nýtur verndar stjórnarskrárinnar, m.a. eignarréttarákvæðis hennar, gagnvart varnaraðila. Þess skal getið, að aðrir en varnaraðili vefengja ekki rétt umbj.m. innan netlaga að undanskildum þeim, sem hafa fengið sérstaka heimild varnaraðila til að veiða innan netlaga, m.a. netlaga Horns.

Um d. Héraðsdómur segir að ekki verði séð að umbj.m. hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um réttindi sín gagnvart varnaraðila. Í þessu felst að héraðsdómurinn lítur svo á að á umbj.m. hvíli rík sönnunarbyrði á þessu stigi málsins að sanna með óyggjandi hætti að hann hafi umgetna lögvarða hagsmuni. Það er rangt, sbr. meðfylgjandi tilvísunarskrá Markús Sigurbjörnsson (2003), bls. 117 og Pieter van Dijk ofl (2006), bls. 56. Meðal mikilvægustu mannréttinda er rétturinn til aðgangs að dómstólunum, sem er tryggður með 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr., 13. gr. og 34. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Dómstólum ber að sýna ýtrustu aðgæslu við að vísa málum frá dómstólum með þeim rökum að ekki séu fyrir hendi lögvarðir hagsmuni og á það ekki síst við í dómsmálum borgaranna út af meintum brotum ríkisvaldsins á vernduðum mannréttindum þeirra.

Verðmæti sjávarjarða ræðst m.a. af netlögum þeirra. Meðan óvissa ríkir um rétt umbj.m. yfir netlögum Horns hefur hann þegar sætt eignarskerðingu, sem hefur áhrif á jörðina sem andlag sölu eða veðsetningar. Verðmæti eignarinnar hefur lækkað og leiðir það af eðli máls og þarf ekki að sanna sérstaklega vegna þess að það blasir við og hlýtur að vera in confesso í málinu.

Um e. Héraðsdóminum tekst ekki að tengja saman forsendur og niðurstöður. Annars vegar er um að ræða staðhæfingar um forsendur án rökstuðning og síðan er dregin ályktun af staðhæfingunum án þess að sýnt sé fram á rökleg samhengi milli forsendnanna og ályktunarinnar um frávísunina. Ástæða er til að vekja athygli á að ekki er gerð tilraun til að rökstyðja staðhæfingar þær, sem forsendurnar eru byggðar á. Enn síður er gerð tilraun til að tengja saman með rökum staðhæfingarnar sem forsendurnar eru byggðar á og ályktunina. Umbj.m. á rétt á réttlátri málsmeðferð. Í þeim rétti felst m.a. rétturinn til að forsendur og ályktanir í dóminum séu útskýrðar og rökstuddar. Mikið vantar uppá að svo sé og því er örðugleikum háð að skilja dóminn og gagnrýna.

Ástæður kæru
Umbj.m. felst ekki á að hann njóti ekki lögverndaðs réttar til að fá dómsúrlausn um réttindi sín innan netlaga jarðar sinnar, Horns. Hann hafi af því lögvarða hagsmuni sem njóta verndar stjórnarskrárinnar. Á honum hafi verið brotin mannréttindi með setningu laga um fiskveiðilandhelgi og laga um veiðileyfi og úthlutun þeirra. Varnaraðili skilji núverandi lagaskilgreiningu um mörk landhelginnar þannig að honum sé heimilt að úthluta veiðileyfum til eigenda báta til að fiska innan landhelginnar án takmarkana, sem merkir að þeim sé einnig heimilt að fiska í netlögum Horns í andstöðu við og án leyfis eiganda jarðarinnar, umbj.m. Þennan ágreining telur umbj.m. sér heimilt að bera undir dómstóla og fá dómsviðurkenningu um réttindi sín innan þess hluta netlaga jarðarinnar, sem netlög nefnast, sem hafa til þessa verið talin óaðskiljanlegur hluti jarðarinnar, sbr. tilvísanir í réttarheimildir í héraðsdómsstefnu. Um gildandi ákvæði Jónsbókar og þróun réttarins um netlög frá því tilskipun um veiði var sett og til þessa dags vísast og til stefnu málsins. Umbj.m. heldur því fram að varnaraðili geti ekki komið í veg fyrir að umbj.m. fái viðurkenningu á rétti sínum með því að bera fyrir sig ákvæði laga um meðferð einkamál um skort á lögvörðum hagsmunum og staðhæfingum um að umbj.m. fari aðeins fram á lögfræðilega álitsgerð, með því að leita réttar síns fyrir dómstólum.

Réttarreglur, sem á reynir í málinu
Lögvarðir hagsmunir og aðgangur að dómstólum
Þegar í almennum lögum eru reglur sem torvelda aðgang borgaranna að dómstólunum ber að túlka slíkar reglur þröngt. Reglurnar eru undantekningarreglur og eru neðar í stigveldi réttarreglna en ákvæði í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu og öðrum þjóðréttarlegum skuldbindingum landsins, sem ætla er að tryggja borgurunum aðgang að dómstólum. Meðal slíkra reglna er reglan í 1. mgr. 25. gr. eml. um að dómstólar verði ekki krafðir um álit um lögfræðileg efni. Varast ber að túlka ákvæði þetta með þeim hætti að stefnt sé í hættu réttindum borgaranna til að bera ágreining sinn við ríkisvaldið um mannréttindi undir dómstólanna. Gangi dómstólar langt í að beita þessari reglu og reglunni um lögvarða hagsmuni þannig að þrengt sé að þessum réttindum þá bregðast dómstólar hlutverki sínu sem gæslumenn mannréttinda.

Rétturinn til aðgangs að dómstólum er tryggður með ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sama efni. Þessi ákvæði verður og að skýra með hliðsjón af 13. gr. MSE um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns og 34. gr. MSE um heimild MDE til að taka við kærum einstaklinga ,,sem halda því fram að samningsaðili hafi brotið á þeim réttindi þau sem lýst er í samningnum og samningsviðaukum við hann.” Þar sem MSE er nú hluti landsréttar og Hæstiréttur hefur túlkað stöðu hans þannig í stigveldi réttarheimilda, að reglur hans gangi framar almennum lögum, þá er augljóst að þröng túlkun 25. gr. eml. verður að víkja fyrir ákvæðum 13. og 34. gr. MSE.

Með 13. gr. er að því stefnt að tryggja þeim sem á landsvæði samningsríkja MSE dveljast raunhæf úrræði eða raunhæfa leið til að ná rétti sínum, þegar á þeim er brotinn réttur, sem verndar nýtur skv. MSE. Á ákvæði þetta reynir einkum í dómsmálum borgara gegn ríkinu út af mannréttindabrotum. Kvæði þetta leggur þá skyldu á herðar íslenska ríkinu að tryggja sem best að borgarar í stöðu umbj.m. eigi raunhæfa leið til að leita réttar síns fyrir dómstólum. Því er m.a skylt að túlka ákvæði 25. gr. eml. þannig, að dómstólaleiðin verði raunhæf úrlausn í stað þess að leitast við að kom í veg fyrir að borgararnir geti leitað úrlausnar dómstólanna þegar á mannréttindi þeirra reynir,

Túlkun á efni 34. gr. MDE leiðir enn fremur til þess að takmarka enn frekar möguleika varnaraðila til að komast hjá því að þola efnisdóma í dómsmálum um skerðingu mannréttinda. Skilyrði þess að maður eigi rétt á að fá efnisdóm um mannréttindi sín er að hann haldi því fram að samningsaðili hafi brotið á honum réttindi sem verndar njóta skv. MSE. Enda þótt ákvæðið taki mið af kærum til MDE þá ber að skýra ákvæðið þannig að það eigi einnig við um aðgang að íslenskum dómstólum. Þetta leiðir annars vegar að því að ákvæðið er hluti landsréttar en ekki síður af því að skilyrði þess að unnt sé að bera mál undir MDE er að leitað hafi verið til hlítar leiðréttingar í heimalandinu samkvæmt almennt viðurkenndum reglum þjóðaréttar, sbr. 35. gr. MSE. Samkvæmt þessu verða skilyrði þess að bera mál undir dómstóla vegna brota á réttindum sem verndar njóta skv. MSE að vera þau sömu að landsrétti eða öllu heldur mega landsréttarákvæði í lögum ekki vera þrengri en í MSE.

Afstaða Hæstaréttar til framangreinds birtist m.a. í dómi 17. mars 2005 (nr. 349/2005), þar sem segir:

Allar takmarkanir á aðgangi manna að dómstólum verða að koma fram í lögum með skýrum hætti.

Héraðsdómari hefur ekki fært að því rök að í máli þessu sé að finna takmarkanir í lögum sem með skýrum hætti eiga við mál þetta.

Mál þetta er skammt á veg komið. Aðeins hafa verið lögð fram skrifleg sóknar- og  varnargögn. Umbj.m. hefur ekki átt þess kost að bregðast við málflutningi gagnaðila með frekari gagnaöflun. Ekki er tímabært að taka afstöðu til frávísunar málsins fyrr en málstaður hans hefur verið skýrður í þaula m.a. við munnlegan flutning málsins, sbr. t.d. BACZKOWSKI (Appl. No. 1543/2006) í tilvísunarskrá bls. 6.

Fyrirsvar
Hér er því haldið fram að íslenska ríkið sé ein og óskipt lögpersóna og ekki verði um það fjallað sem mörg stjórnvöld eins og virðist vera gert ráð fyrir í greinargerð varnaraðila í héraði. Um áratuga skeið hefur ríkt sú venja að stefna þeim ráðherra í ríkisstjórn sem dómsmál helst varðar og í sumum tilvikum einnig fjármálaráðherra, einkum þegar um verulega fjárhagsskuldbindingar er að ræða, sem gæti fallið á ríkissjóð. Með kröfu um að ýmsum ráðherrum verði stefnt í málum á hendur ríkinu, án þess að leiðbeiningar eða fyrirmæli þar um sé að finna í lögum, er verið takmarka aðgang manna að dómstólum. Slíkar takmarkanir verða að koma fram með skýrum hætti í lögum (HR 349/2004).

Um skipta aðild vísast til HR360/1999 þar sem segir að íslenska ríkið sé í dómsmálum í fyrirsvari fyrir ríkissjóð og einstök ráðuneyti og verði þeirri aðild ekki skipt. Telji stefndi að um aðildarskort sé að ræða vegna þess að ekki sé fleirum ráðherrum stefnt ætti það að leiða til sýknu sbr. HR417/2004. Í því máli var gerð frávísunarkrafa sem var hafnað.

Þá er rétt að vekja athygli á því að ríkislögmaður skrifaði upp á stefnu í málinu f.h. íslenska ríkisins og kvaðst mundi sækja þing í málinu. Hann sótti þing í málinu og hefur haldið uppi ítarlegum efnisvörnum í því. Stefnuhættir þessir hafa því ekki leitt til réttarspjalla fyrir íslenska ríkið, sbr. HR73/2000. Þá segir í HR 1995:1103 í máli þar sem fjármálaráðherra og landbúnaðarráðherra var stefnt f.h. ríkisins að sá galli væri þó ekki slíkur að hann gæti varðað frávísun málsins í heild, en að lögum yrði heldur ekki brugðist við honum með frávísun að því er varðar þennan tiltekna fyrirsvarsmann, eins og þar segir.

Hvorki í lögum nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands, né í reglugerð nr. 3/2004 eru áform um að stefna þurfi mörgum ráðherrum í sama dómsmálinu. Slík ákvæði er heldur ekki að finna í stjórnsýslulögunum nr. 37/1993. Í 2. gr. 2. mgr. laga nr. 51/1985 um ríkislögmann segir að ríkislögmaður fari með sóknar og vörn í dómsmálum sem ríkið á aðild að. Virðist því nægilegt að stefna ríkislögmanni f.h. íslenska ríkisins og birting fyrir ríkislögmanni er ígildi þess háttar stefnuhátta.

Upphaf máls þessa er að rekja til löggjafar en framkvæmd hennar heyrði stjórnsýslulega undir sjávarútvegsráðherra. Á grundvelli þeirra lagareglna gefur sjávarútvegsráðherra út leyfi til fiskibáta til að veiða m.a. í netlögum umbj. m. Upphaf máls þessa verður því fyrst og fremst rakið til greindrar löggjafar og þeirrar framkvæmdar hennar sem er á ábyrgð sjávarútvegsráðherra. Því er sjávarútvegsráðherra rétt stefnt f.h. íslenska ríkisins. Sjávarútvegsráðherra er semsagt réttur fyrirsvarsmaður íslenska ríkisins í máli þessu. Setning laga sem skilgreindu landhelgi Íslands uppi í fjöru hjá sjávarjarðaeigendum voru á stjórnskipulega ábyrgð sjávarútvegsráðherra. Þessi lög hleyptu af stað fullkominni óvissu um það á hvern hátt umbj. m. gæti nýtt þann hluta jarðar sinnar, sem netlög nefnast. Hann gat hvenær sem var er hann fór um það svæði jarðar sinnar átt von á því að hann yrði handtekinn þar sem athafnir hans á því svæði væru óheimilar. Augljóst er að fiskveiðar hans í netlögum í atvinnuskyni gátu leitt til refsikröfu þrátt fyrir að þær veiðar færu fram á landareign hans sjálfs. Vegna þeirrar óvissu sem athafnir á stjórnskipulega ábyrgð sjávarútvegsráðherra höfðu í för með sér var óhjákvæmilegt að kröfugerð yrði með þeim hætti sem í máli þessu er.

Skýrleiki kröfugerðar
Umbj. m. telur að kröfugerð hans sé afar skýr og afdráttarlaus. Þar séu eingöngu notuð hugtök sem hafa viðurkennda merkingu í lögum, s.s. eins og hugtakið „venjuleg eignarráð“, en um notkun þess er fjallað í tilvísanaskrá á bls. 8-9.  Sama á við um önnur hugtök sem notuð eru í kröfugerð og valda ekki því að talið verði að kröfugerð sé ekki nægilega skýr.

Að öðru leyti vísast um rökstuðning til héraðsdómsstefnu og meðfylgjandi tilvísanaskrár.

Kærugjald
Hjálagt fylgir tékki að fjárhæð kr. 12.700 til greiðslu á kærugjaldi.

Áskilnaður
Áskilinn er réttur til að gera nánari grein fyrir málinu í greinargerð til Hæstaréttar.

Virðingarfyllst,

Ragnar Aðalsteinsson hrl.

Innlagt:            Tilvísanaskrá
Tékki kr. 12.700

Héraðsdómur Reykjavíkur visaði máli Ómars gegn íslenska ríkinu frá

Úrskurður í málaferlum Ómars gegn íslenska ríkinu gekk 2. október 2007 í Héraðsdómi Reykjavíkur og er málinu vísað frá vegna þess að stefnanda -Ómar- skorti það sem kallað er ,,lögvarðir hagsmunir“. Ekki sé um afmarkað sakarefni að ræða heldur eins konar spurningu um lög.

Ár 2007, þriðjudaginn 2. október, var í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr.

E-7609/2006:
Ómar Antonsson
gegn
íslenzka ríkinu

kveðinn upp svohljóðandi

ú r s k u r ð u r
I

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar mánudaginn 10. september, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ómari Antonssyni, Horni í Nesjum, Hornafirði, með stefnu, birtri 11. desember 2006, á hendur íslenzka ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkennt verði með dómi, að til eignarlands jarðarinnar Horns I í Hornafirði, teljist landsvæði allt innan netlaga jarðarinnar og teljist netlögin sjávarbotn 115 metrar út frá stórstraumsfjöruborði, að stefnandi, eigandi jarðarinnar, fari með öll venjuleg eignarráð innan netlaga, sem teljist óaðskiljanlegur hluti jarðarinnar, og að eignarréttur stefnanda nái jafnt til hafsbotnsins í netlögum og þess sem neðan og ofan hafsbotnsins er, svo og að eignarrétti þessum fylgi einkaréttur, þar á meðal í atvinnuskyni, til fiskveiða, dýraveiða og fuglaveiða, svo og önnur nýting náttúrauðlinda í netlögum jarðarinnar, þ.e. í sjónum, á hafsbotni, undir hafsbotni og í loftrýminu fyrir ofan netlög jarðarinnar.  Jafnframt er þess krafizt, að viðurkennt verði með dómi, að það sé ekki skilyrði þess, að stefnandi nýti, þar á meðal í atvinnuskyni, auðlindir í netlögum jarðarinnar, þar á meðal með fiskveiðum, að hann hafi fengið almennt veiðileyfi samkvæmt 4. gr. l. um stjórn fiskveiða nr. 38/1990, veiðiheimild skv. 2. mgr. 7. gr. sömu laga og/eða sérstakt leyfi til grásleppuveiða skv. 7. gr. l. nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands.  Til vara krefst stefnandi þess, að viðurkennt verði með dómi, að til eignarlands jarðarinnar, Horns I í Hornafirði, teljist landsvæði allt innan netlaga jarðarinnar, og teljist netlögin sjávarbotn 115 metrar út frá stórstraumsfjöruborði, og að stefnandi hafi, sem eigandi jarðarinnar Horns I, einkarétt, þar á meðal í atvinnuskyni, til fiskveiða, dýraveiða og fuglaveiða í netlögum jarðarinnar, þ.e. í sjónum, á hafsbotni og í loftrýminu fyrir ofan netlög.  Jafnframt er þess krafizt, að viðurkennt verði með dómi, að það sé ekki skilyrði þess, að stefnandi nýti auðlindir í netlögum jarðarinnar, þar á meðal með fiskveiðum, að hann hafi fengið almenn og sérstök leyfi svo sem til fiskveiða samkvæmt lögum á hverjum tíma, nú almennt veiðileyfi samkvæmt 4. gr. l. um stjórn fiskeiða nr. 38/1990, veiðiheimild skv. 2. mgr. 7. gr. sömu laga og/eða sérstakt leyfi til grásleppuveiða skv. 7. gr. l. nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands.  Til þrautavara gerir stefnandi sömu kröfu og í varakröfu með þeirri breytingu, að í stað orðanna ,,115 metrar“ komi orðin ,,60 faðmar“.  Til þrautaþrautavara gerir stefnandi sömu kröfu og í varakröfu með þeirri breytingu, að við texta kröfugerðarinnar í fyrri málsgrein bætist nýr málsliður svohljóðandi: ,,Einkarétturinn til fiskveiða miðist þó við netlög, sem teljast sjávarbotn yzt frá stórstraumsfjöruborði út að dýpi, þar sem selnót stendur grunn 20 möskva djúp að fjöru og komi þá flár upp úr sjó.“
Stefnandi krefst enn fremur málskostnaðar alls, án tillits til þess, hvernig málið fer.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.  Til vara gerir stefndi þær kröfur, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

II
Málavextir
Stefnandi er eigandi jarðarinnar Horns I í Hornafirði.  Kveður stefnandi jörðina vera eina stærstu jörðina í fyrrum Nesjahreppi og ríka af hlunnindum, svo sem trjáreka, selveiði og dún- og eggjatekju í eyjum, sem jörðinni fylgi.  Þá hafi verið útræði Nesjabænda úr Hornsvík suðaustur af bænum fram á nítjándu öld.  Hafi útræði verið stundað frá Horni til okkar daga.  Stefnandi kveður eignarréttindi eigenda sjávarjarða yfir netlögum hafa, með lögunum um stjórn fiskveiða, verið skert andstætt eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, án þess þó að réttindin hafi verið tekin eignarnámi.  Gerir stefnandi kröfu um, að viðurkennd verði þau réttindi, sem stefnandi telur sig eiga og fram koma í kröfugerð hans.

III
Málsástæður stefnanda
Aðalkrafa:
Stefnandi kveður aðalkröfuna vera í þremur aðalliðum og miða við, að eignarráð stefnanda yfir netlögum jarðarinnar Horns séu þau sömu og yfir öðrum hlutum jarðarinnar, en í því felist, að nýtingarheimildir stefnanda séu þær sömu í netlögum jarðarinnar og yfirráðin yfir fastalandi jarðarinnar.  Þá felist í aðalkröfunni, að krafizt sé viðurkenningar á því, að breidd netlaga reiknist frá stórstraumsfjöruborði og nái 115 metra út í sjóinn, og séu netlögin óaðskiljanlegur hluti aðliggjandi lands.  Þá felist í kröfunni, að í dómsorði skuli tekið fram, að eignarréttur stefnanda í netlögum nái til hafsbotnsins, þess sem sé neðan hafsbotnsins, sjávarins yfir hafsbotninum, auðlinda í sjónum innan netalaga, þar á meðal hvers kyns fisktegunda, svo og til náttúruauðlinda í loftinu yfir netlögum.  Sá eignarréttur, sem krafizt sé viðurkenningar á, sé háður almennum takmörkunum á eignarréttindum í netlögum, sem leiði af lögum hvers tíma, svo sem um skipulag, byggingamál, náttúruvernd o.s.frv., en stefnandi telji ekki nauðsyn bera til að taka það fram í kröfugerðinni sjálfri fremur en þegar krafizt sé viðurkenningar á eignarrétti að landi.  Þess utan telji stefnandi ókleift að rekja slíkar almennar takmarkanir á eignarrétti lögum samkvæmt vegna þess að slík lög sæti sífellt endurskoðun og breytingum og réttarástandið því síbreytilegt.  Augljóst megi hins vegar telja að almennar takmarkanir á eignarréttindum landeigenda nái jafnt til fasta landsins og til netlaganna, enda sé um takmarkanir að ræða, sem samræmist eignarréttarákvæði stjórnarskrár.  Telji stefndi, að stefnandi hafi verið sviptur þeirri heimild eignarréttar yfir netlögum, sem felist í að veiða þar fisk, sé ekki um almenna takmörkun eignarréttar að ræða, heldur sviptingu réttarins til að njóta þeirrar heimildar. Jafngildi það eignarnámi, án þess að skilyrði eignarnáms um almannaþörf og fullar bætur séu uppfyllt.  Þá byggi stefnandi á því, að skerðing, sem felist í því að banna eiganda eignar að njóta tiltekinnar heimildar eignarréttar og heimila öðrum nýtingu sömu heimildar, teljist ekki undir neinum kringumstæðum til almennra takmarkana eða skerðinga á eignarrétti.  Með því að útiloka hagnýtingu stefnanda á auðlindum í netlögum, þar á meðal fiskiauðlindinni, sé jafnframt vegið að atvinnuréttindum hans og þau skert í andstöðu við atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar.  Stefnandi hafi og haft réttmætar væntingar þess efnis, að hann yrði hvorki sviptur eignarréttindum sínum né atvinnuréttindum, nema gætt væri stjórnarskrárákvæða um skýra heimild, almannaþörf og bætur.
Vakin sé á því athygli, að þar sem gerð sé almenn takmörkun á hreindýraveiðum landeigenda, eins og í l. nr. 64/1994, á landi sínu, komi bætur fyrir í formi arðs af veiðum leyfishafa.  Almenni löggjafinn hafi því ekki treyst sér til að banna landeigendum hreindýra veiðar bótalaust og talið það andstætt eignarréttarákvæði stjórnarskrár.
Í aðalkröfu sé á því byggt, að netlögin miðist við 115 metra breitt svæði út frá stórstraumsfjöru.  Sé þá haft í huga, að í öllum settum lögum frá 1923 sé miðað við, að netlög teljist 115 metrar.  Áður, eða allt frá 1849, hafi verið miðað við 60 faðma.  Þegar tekið var upp metramál, hafi þótt eðlilegt að miða við hinn nýja mælikvarða, en ekki muni neinu sem nemi á 115 m og 60 föðmum.  Í þrautavarakröfu sé miðað við 60 faðma í stað 115 metra.  Þá komi og til mála að miða við ákvæði Jónsbókar um breidd netlaga, og sé það gert í þrautaþrautavarakröfu.  Brýna nauðsyn beri til, að dómstólar taki afstöðu til marka netlaga og eignarréttar eigenda sjávarjarða yfir þeim með hliðsjón af því, að stefndi telji sig nú hafa heimildir til að hleypa hverjum sem er inn í netlögin til fiskveiða, að uppfylltum tilteknum leyfaskilmálum og án leyfis eiganda netlaganna.  Með því að stefna réttindum stefnanda í slíka óvissu geti það reynzt honum örðugt að halda uppi rétti sínum og fá lögregluyfirvöld til að halda uppi lögum og reglu að þessu leyti.
Við gerð aðalkröfunnar sé haft í huga, að stefnandi hafi verulegra hagsmuna að gæta af því að fá viðurkenningu á eignarumráðum sínum yfir netlögum jarðarinnar Horns með öllum gögnum og gæðum eða landsnytjum.  Stefndi hafi, með afstöðu sinni til kröfu stefnanda, stefnt eignarrétti landeigenda yfir netlögum jarða í slíka óvissu, að nauðsyn beri til að dómstólar taki afstöðu til réttinda þessara.

Varakrafa:
Varakrafan sé þrengri en aðalkrafan að því leyti, að þar sé aðeins krafizt viðurkenningar á, að netlög jarðarinnar Horns teljist 115 metrar út frá stórstraumsfjöruborði, og að í netlögum hafi stefnandi einkarétt á fiskveiði, dýraveiði og fuglaveiði í netlögum, þ.e. í sjónum, á hafsbotni og í loftrými fyrir ofan netlögin.  Með veiði sé í varakröfum og í aðalkröfu átt við veiði, hvort sem sé til eigin nota eða í atvinnuskyni.  Jafnframt sé krafizt viðurkenningar á, að allt svæðið innan netlaga jarðarinnar Horns teljist til eignarlands jarðarinnar og innan merkja hennar.

Þrautavarakrafa:
Þrautavarakrafa sé efnislega sú sama og varakrafan nema miðað sé við, að netlög séu 60 faðmar út frá stórstraumsfjöruborði, og sé þá tekið mið af veiðitilskipuninni frá 1849. Dómstólar telji nokkra óvissu ríkja um, hvaða lagaskilgreiningu á netlögum beri að beita, og sé tekið tillit til þess í þrautavarakröfum.

Þrautaþrautavarakrafa:
Þrautaþrautavarakrafan sé efnislega sú sama og varakrafan, nema miðað sé við, að netlög teljist sjávarbotn yzt frá stórstraumsfjöruborði út að dýpi, þar sem selnót standi grunn 20 möskva djúp að fjöru og komi þá flár uppúr sjó.  Hér sé tekið mið af skilgreiningu Jónsbókar á netlögum.  Skilgreining þessi sé frábrugðin skilgreiningunni frá 1848 og síðar, sem ætíð taki mið af breidd netlaga, án tillits til dýpis.  Skilgreining Jónsbókar taki hins vegar aðeins tillit til dýptar sjávar og ráði dýpt fyrir landi jarðar breidd netlaga.  Dregið hafi verið í efa, að þessi Jónsbókarskilgreining netlaga, að því er fiskveiðar varði, hafi nokkurn tíma verið úr gildi felld, og beri þá að miða  við hana í dómi í máli þessu.

Krafa, sameiginleg öllum kröfunum:
Hvort sem fallizt verði á aðalkröfu, varakröfu eða þrautavarakröfur, sé gerð krafa um viðurkenningu á, að það sé ekki skilyrði þess, að stefnandi nýti auðlindir í netlögum, einkum með fiskveiðum, að hann þurfi að afla sér sérleyfa til fiskveiða og veiða með bát eða skipi, svo sem áskilið sé í lögum um stjórn fiskveiða eða lögum um veiðar í landhelgi Íslands.  Með kröfu þessari sé lögð áherzla á, að stefnandi hafi um aldabil (sic í stefnu) einn mátt nýta auðlindir í netlögum jarðar sinnar, enda þau óaðskiljanlegur hluti jarðarinnar.  Verði honum gert að afla sér almenns og sérstaks leyfis og veiðiheimildar til fiskveiða í netlögunum og sérstaks leyfis til grásleppuveiða, svo og báts af tiltekinni stærð, sé réttarstaða hans sú sama og stefndi telji réttarstöðu hvers þess, sem hafi slík leyfi, og eignarréttur stefnanda og einkaréttur til nýtingar innan netlaga á eigin jörð að engu gerður.

Stefnandi kveðst vera eigandi jarðarinnar Horns I í Hornafirði.  Jörðin sé ein stærsta jörðin í fyrrum Nesjahreppi og rík af hlunnindum, svo sem trjáreka, selveiði og dún- og eggjatekju í eyjum, sem jörðinni fylgi.  Þá hafi verið útræði Nesjabænda úr Hornsvík suðaustur af bænum fram á nítjándu öld.  Hafi útræði verið stundað frá Horni til okkar daga.  Heimildir frá upphafi átjándu aldar séu um, að á Horni hafi til forna verið 20 verskálar og munnmæli séu um, að Norðlendingar hafi haft verstöð í tóftunum í kömbunum undir Kambhorni.
Að austan ráði landamerkjum jarðarinnar hreppamörk Lóns og Nesja, en að vestan liggi mörkin milli Þinganess og Horns við Kambslækjarmynni fyrir innan Almannaskarð.  Jörðin hafi orðið bændaeign árið 1903, er landshöfðingi afsalaði henni til ábúanda jarðarinnar samkvæmt heimild í lögum nr. 54/1901 um sölu þjóðjarða.
Jörðin Horn (I og II) hafi verið í óskiptri sameign stefnanda og bæjarfélagsins Hafnar í hlutföllunum 2/3 á móti 1/3, en eigendur hafi skipt jörðinni með sér með eigendasamkomulagi hinn 19. janúar 1993 og hafi þá m.a. komið í hlut Hafnar Mikley, Hellir, Þinganessker, vestasti hluti Austurfjara, Hvanney og austasti hluti Suðurfjörutanga, en að öðru leyti hafi öll jörðin komið í hlut stefnanda.
Í fasteignamati jarðarinnar 1916 segi m.a.:  „Útræði er allgott, skammt frá bæ í Hornshöfn og stuttróið.“
Í fasteignamati jarðarinnar 1932 segir m.a.:  „Útræði vetrarvertíð stutt róið.“
Í fasteignamötum og hlunnindaskýrslum á síðustu öld sé selveiði talin meðal hlunninda jarðarinnar.
Hinn 13. september 2004 hafi lögmaður Samtaka eigenda sjávarjarða ritað bréf, stílað á sjávarútvegsráðherra, og hafi þar verið gerð grein fyrir því, að eignarréttindi eigenda sjávarjarða yfir netlögum hafi með lögunum um stjórn fiskveiða verið skert andstætt eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, án þess þó að réttindin hafi verið tekin eignarnámi.  Sjávarútvegsráðherra hafi svarað bréfi þessu hinn 21. september 2004 og segi m.a í svarbréfinu, að það sé misskilningur í bréfi lögmannsins, að eignarréttindi landeiganda yfir netlögum hafi verið skert.  Síðan segi:

Ekkert í gildandi lögum eða reglum sviptir eiganda einkarétti til fiskveiða innan netlaga jarðar sinnar. Hins vegar er þess krafist að hann hafi tilskildar     aflaheimildir hverju sinni.

Stefnandi kveður svo virðast sem ráðherrann hafi ekki gert sér grein fyrir því, að með fiskveiðistjórnarlögunum hafi fiskveiðilandhelgi verið skilgreind með þeim hætti, að hver sá, sem hafi tilskilin leyfi, geti fiskað í netlögum annarra án leyfis.  Þá skorti greinargerð frá ráðherranum um það, á hvern hátt eigendur sjávarjarðar geti nýtt fiskveiðar á sama hátt og áður í netlögum jarða, þar sem skilyrði leyfis eða heimilda séu með þeim hætti, að eigendur sjávarjarða geti ekki uppfyllt þau, án þess að stofna til stórfelldra og óeðlilegra fjárfestinga í búnaði og aflaheimildum.  Eigandi sjávarjarðar hafi þegar sætt refsingu fyrir að veiða í eigin netlögum (HR 28. apríl 2004 í málinu nr. 455/2004).  Skv. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 79/1997 um fiskveiðilandhelgi Íslands teljist hafsvæðið frá fjöruborði að ytri mörkum efnahagslögsögu Íslands til fiskveiðilandhelgi þess. Falli netlög því innan fiskveiðilandhelgi þess, segi í héraðsdómi þeim, sem áfrýjað hafi verið til Hæstaréttar og staðfestur hafi verið í hæstaréttarmálinu nr. 455/2004.  Sömu skilgreiningu sé að finna í 2. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Af fyrrgreindum héraðsdómi, sem staðfestur hafi verið án athugasemda í Hæstarétti, verði ráðið, að íslenzka ríkið telji sig geta heimilað hverjum sem er, sem hafi tilskildar heimildir og leyfi til að veiða í fiskveiðilandhelginni, að veiða fisk innan marka eignarlanda sjávarjarða, þ.e. í netlögum jarðanna.  Lögð sé á það áherzla, að samkvæmt gildandi lögum, eins og Hæstiréttur hafi túlkað þau, hafi eigendur sjávarjarða verið sviptir eignarréttindum sínum innan netlaga, en þeir geti, til jafns við aðra, sótt um leyfi til að veiða m.a. innan marka jarða sinna.  Þeir geti ekki útilokað aðra frá því að veiða í netlögum jarða sinna, hafi þeir tilskilin stjórnvaldsleyfi og tiltekna stærð veiðiskipa.
Í fyrrgreindu bréfi sjávarútvegsráðherra segi, að óvissa ríki um ytri mörk netlaga, þegar að fiskveiðum komi. Í fyrrgreindum héraðsdómi segi, að ákvæði 23. kapítula Jónsbókar um afmörkun netlaga, sem miðist við sjávardýpi, hafi ekki verið felld úr gildi með ákvörðun löggjafans, þótt þau hafi ekki verið tekin upp í útgáfu lagasafns 1919 og eftir það.  Kröfugerð í máli þessu sé því þannig háttað, að dómstólar verði að taka afstöðu til afmörkunar netlaga, að því er fiskveiðar varði, og sé því haldið opnu, hvort afmörkunin miðist við dýpi samkvæmt Jónsbókarákvæðinu, 60 faðma samkvæmt tilskipun um veiði á Íslandi frá 1849, eða 115 metra samkvæmt síðari tíma löggjöf.
Stefnandi leggi á það áherzlu, að ekki skipti máli við mat á kröfugerð í máli þessu, á hvern hátt hann nýti netlög jarðar sinnar nú, eða hafi nýtt þau. Enn síður skipti máli um úrslit málsins, hvernig hann hyggist nýta þau í framtíðinni.  Stefnandi njóti lögverndaðs eignarréttar yfir netlögum jarðar sinnar og nýtingarhættir breyti engu þar um.
Svo langt sem íslenzkar heimildir nái, hafi það verið lög hér á landi, að hluti hverrar jarðar, sem að sjó liggi, skuli vera netlög, en það sé svæðið, sem liggi í sjó frá stórstraumsfjöruborði og út í sjó með fram ströndinni.  Hafi breidd svæðis þessa ýmist tekið mið af tiltekinni fjarlægð frá stórstraumsfjöruborði eða tilekinni dýpt miðað við stórstreymi.
Í Grágásarhandritinu Staðarhólsbók segi, að hver megi veiða að ósekju utan netlaga, en þar séu netlög utast í sæ, er selnet standi grunn, tuttugu möskva djúpt, af landi eða af skeri og komi flár upp úr sjánum að fjöru þá er þinur standi grunn.
Í texta Konungsbókar segi um sama efni (212. kap.)  „Þar eru netlög utast er selnet stendur grunn tuttugu möskva djúpt að fjöru og komi þá flár upp.“
Um rétt landeiganda í netlögum segi (Landabrigðisþáttur 55):  „… og veiðar allar á hann í netlögum svo og í fjörunni.  Hann á og fyrir utan netlög og fyrir innan almenning hvala og viðu og allt það er þar flýtur, það sem eigi eiga aðrir menn áður. …  Og hann á  … og allt það er þar flýtur í netlögum, hvort sem net er lagt af landi eða af skeri. …  En fyrir utan netlög á hver maður veiði sína.“
Texti Jónsbókar 1281 um netlög sé efnislega samhljóða texta Konungsbókar, en í rekabálki 2 segi m.a.:     „Allir menn eiga at veiða fyrir utan netlög at ósekju. En það eru netlög, yzt, er selnót stendur grunn 20 möskva djúp at fjöru, og komi þá flár upp úr sjó. … Landeigandi á … ok veiðar allar í netlögum og í fjörunni.“
Einkaréttur landeiganda til fiskveiða og veiða sjávarspendýra hafi því miðazt við netlög þannig skilgreind.  Ekki sé ágreiningslaust, hvernig skilja beri skilgreininguna „tuttugu möskva djúpt“, og hafi skýringar náð allt frá 6,85 metrum (Páll Vídalín: Skýringar yfir fornyrði lögbókar) til 2,862 metrar (Lúðvík Kristjánsson: Íslenzkir sjávarhættir).  Vegna þess hve óljós breidd netlaga sé samkvæmt ákvæðum Grágásar og Jónsbókar, hafi á seinni öldum verið farin sú leið í löggjöf að skilgreina netlög sem svæði með fram landi að tiltekinni breidd frá stórstraumsfjörumáli talið.  Í fyrstu hafi verið miðað við 60 faðma (112,98 m), en eftir upptöku metrakerfisins hafi verið miðað við 115 metra.
Almennt sammæli sé um að telja netlög að fornu og nýju frá stórstraumsfjörumáli, og hafi ekki tekizt að sýna fram á, að sú skýring sé ekki sú rétta, enda hafi tíðkazt, allt frá árinu 1849, að miða við stórstraumsfjörumál, en það ár hafi tekið gildi hér á landi Tilskipun um veiði á Íslandi frá 20. júní 1849.  Í tilskipuninni hafi ekki aðeins verið tekin afstaða til netlaga, að því er varði einungis ,,dýraveiði og fugla“, heldur til breiddar netlaganna almennt og þar með til fiskveiða.  Sjáist þetta af því að ákvæðið um, að netlög jarðar skuli vera 60 faðmar frá stórstraumsfjörumáli, sé í 3. gr. tilskipunarinnar, sem fjalli um, hvað teljist ,,rétt landamerki jarðar“.  Skilgreiningin sé því ekki takmörkuð við ,,dýraveiði og fugla“, eins og haldið hafi verið fram, enda segi svo í 3. gr. tilskipunarinnar:  „Ef jörð liggur að sjó, á eigandi veiði á haf út, 60 faðma frá stórstraums-fjörumáli, og eru það netlög hans.“
Þetta skýrist og betur af ákvæði 21. gr. tilskipunarinnar, þar sem segi m.a.:  „Með þessari tilskipun er allt það aftekið, sem lög hafa verið hingað til um fuglaveiði og dýraveiði og selveiði, en allar greinir laganna um fiskveiði, sem ekki er breytt í þessari tilskipun, og um hvalveiði, skulu fyrst um sinn standa óraskaðar.“
Í þessu felist, að ákvæði Jónsbókar um einkarétt landeiganda til að veiða fisk og hval í netlögum, haldi enn gildi sínu og hafi ekki verið afnumin.
Í Tilskipun fyrir Ísland 12. febrúar 1872 um síldar- og upsaveiði með nót, sé heimilað að veiða með herpinót í netlögum annars manns gegn gjaldi, sem ákveðið sé í tilskipuninni.  Með ákvæðinu um lögmælt gjald sé á það lögð áherzla, að jarðareigandi fari með eignarráð í netlögum og aðrir geti ekki veitt þar nema gegn því að gjalda jarðareigandanum fyrir veiðina. Sé þetta ekki ósvipað ákvæði höfundalaga um rétt útvarpsstofnana til að birta áður útgefið verk án sérstaks leyfis en gegn fyrir fram ákveðnu gjaldi.  Breidd netlaga sé ekki skilgreind í tilskipuninni, enda talið óþarft, þar sem talið hafi verið, að búið væri að ákveða hana með ákvæðum veiðitilskipunarinnar frá 1849, og sé þetta staðfesting þess, að talið hafi verið 1872, að breidd netlaga hefði verið skilgreind í veiðitilskipuninni 1849 og því ekki ástæða til að endurtaka þá skilgreiningu.
Næst gerist það, að sett séu lög nr. 39/1914 um beitutekju og þar segi:

Netlög eru 60 faðmar á sjó út frá stórstraumsfjörumáli.

Í lögum þessum sé lagt bann við beitutekju í netlögum án leyfis ábúanda jarðar, og sé með því viðurkenndur einkaréttur landeiganda til hvers kyns beitutekju í netlögum.  Skilgreining laganna á netlögum sé ekki takmörkuð við lögin, heldur sé hún almenn.
Í vatnalögum nr. 15/1923 sé reyndar ekki fjallað um netlög í sjó, en þar séu ákvæði um netlög í stöðuvötnum, og séu þau 115 metra út í vatn og skuli miða við lágflæði í vatni.  Hér sé tekið mið af lagareglum um netlög í sjó.  Hafi bakkaeigandi öll eignarráð í netlögum vatns.
Árið 1954 hafi verið sett lög nr. 63/1954 um fuglaveiðar og fuglafriðun.  Í þeim sé gert ráð fyrir, að netlög séu hluti landareignar.  Þar segi, að landeigandi eigi fuglaveiðar á haf út, 115 metra frá stórstraumsfjörumáli ,,og eru það netlög hans“.
Í l. nr. 76/1970 um lax- og silungsveiðar séu netlög skilgreind í 1. gr. sem sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar.  Í 1. mgr. 14. gr. laganna segi, að ekki megi veiða lax í sjó og ekki silung utan netlaga.  Í 6. mgr. 14. gr. sé nánar fjallað um silungsveiðar landeiganda í netlögum.
Í l. nr. 73/1990 um eignarrétt íslenzka ríkisins að auðlindum hafsbotnsins segi, að íslenzka ríkið sé eigandi allra auðlinda á, í eða undir hafsbotninum utan netlaga, og að netlög merki ,,í lögum þessum“ sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar.  Í 2. gr. laganna segi, að enginn megi leita að efnum til hagnýtingar utan netlaga nema með skriflegu leyfi ráðherra.  Með þessu sé lögð áherzla á ótakmörkuð eignarráð landeiganda að þessu leyti í netlögum, og að hann þurfi ekki að leita leyfis til að hagnýta umræddar auðlindir í netlögum.
Í lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun, og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum séu netlög skilgreind sem ,,hafsvæði 115 m út frá stórstraumfjörumáli landareignar“, og landareign sé skilgreind sem jörð eða annað landsvæði, sem háð sé beinum eignarrétti.  Í 6. mgr. 8. gr. laganna segi, að þar sem firðir, vogar eða sund, sem ekki séu 230 m á breidd, skipti landareignum, eigi landeigendur veiðirétt út að miðlínu.  Samkvæmt lögum þessum séu villt dýr að meginstefnu friðuð, en þó sé heimilt að aflétta friðun tímabundið vegna tjóns, sem dýrin valdi, sbr. 3. mgr. 7. gr. laganna.  Í 14. gr. laganna sé ráðherra heimilað að leyfa veiðar úr hreindýrastofninum.  Þá segi, að eignarréttur á landsvæðum, þar sem hreindýr haldi sig, veiti ekki leyfi til veiða á hreindýrum.  Þess í stað sé veiðileyfishöfum gert að greiða sérstakt leyfisgjald, og renni það að hluta til landeigenda, sbr. reglugerð nr. 487/2003 um skiptingu arðs af hreindýrum.  Um sé að ræða undanþágu frá 2. mgr. 8. gr. laganna, sem áskilji landeigendum einum dýraveiðar á landareignum þeirra og rástöfunarrétt veiðanna.
Í lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu segi í 1. gr., að lögin taki til ,,auðlinda í jörðu, í landi, í botni vatnsfalla og stöðuvatna og í sjávarbotni innan netlaga“.  Í 2. gr. segi, að eignarland merki ,,í lögum þessum“ landsvæði, þar með talið innan netlaga í stöðuvötnum og sjó, sem sé háð einkaeignarrétti, þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka, sem lög segi til um á hverjum tíma.  Netlög merki í lögunum sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar.  Hér sé kveðið á um, að netlög séu hluti landareignar.
Í lögum nr. 44/1999 um náttúruvernd séu í 47. gr. ákvæði um leyfi til efnistöku af eða úr hafsbotni utan netlaga, og um slíkt leyfi fari eftir ákvæðum laga nr. 73/1990 um eignarrétt íslenzka ríkisins að auðlindum hafsbotnsins.
Um efnistöku á landi eða af eða úr hafsbotni innan netlaga fari eftir 27. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, svo og lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu.  Af lögum þessum leiði, að um réttindi yfir netlögum gildi sömu reglur og um réttindi eiganda yfir fastalandi.
Í lögum nr. 13/2001 um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis segi, að lögin taki til leitar, rannsókna og vinnslu kolvetnis og flutnings þess eftir leiðslukerfi utan netlaga í landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunni Íslands.  Í 3. gr. laganna segi, að íslenzka ríkið sé eigandi kolvetnis skv. 1. gr., þ.e. kolvetnis utan netlaga.  Með lögum þessum sé kveðið skýrt á, að kolvetni innan netlaga falli undir eignarumráð landeigenda.
Í jarðalögum nr. 81/2004 sé eignarland skilgreint sem landsvæði, sem sé háð einkaeignarrétti, þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka, sem lög segi til um á hverjum tíma.  Sagt sé, að fasteign merki afmarkaðan hluta lands, ásamt lífrænum og ólífrænum hlutum þess, réttindum sem því fylgi og þeim mannvirkjum, sem varanlega séu við landið skeytt.  Þá segi, að netlög merki í lögunum vatnsbotn 115 m út frá stórstraumsfjöruborði landareignar.  Augljóst sé af lögunum, að netlögin teljist hluti jarða og séu óaðskiljanlegur hluti þeirra og eignarumráð yfir þeim full og ótakmörkuð.
Netlög séu og skilgreind í vatnalögum nr. 20/2006 og l. nr. 58/2006 um fiskrækt.
Í l. nr. 57/2006 um eldi vatnafiska sé í 2. mgr. 13. gr. neyðarréttarregla þess efnis, að rekstrarleyfishafa samkvæmt lögunum sé skylt, vegna missis eldisfisks úr fiskeldisstöð m.a., að gera allt sem hann geti til að veiða slíkan fisk í 200 metra fjarlægð frá stöðinni, „án tillits til réttar eigenda sjávarjarða í netlögum“.  Hér sé, vegna neyðarréttarsjónarmiða utanaðkomandi aðila, heimilað, án sérstaks leyfis, að fara í netlög sjávarjarðar og veiða misstan fisk.  Í þessu ákvæði felist sú afstaða löggjafans, að eignarréttur eigenda sjávarjarða í netlögum sé fullur og óskertur, þar  á meðal til fiskveiða.
Í lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði segi í 7. tl. 3. gr. m.a., að eignarland sé „landsvæði, þar með talið í netlögum í … sjó, sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan marka sem lög segja til um á hverjum tíma“.  Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laganna sé eigendum sjávarjarða heimilað að veiða silung í netlögum einstakra sjávarjarða.  Í 1. mgr. 16. gr. sé heimilað að takmarka eða banna veiðar sjávarfiska framan við árósa straumvatna.  Hafi takmörkun eða bann á veiðum innan netlaga í för með sér fjárhagslegt tap tiltekins landeiganda, skuli bæta tjónið að fullu.  Netlög séu, skv. tl. 30 í 3. gr. laganna, skilgreind sem 115 metrar frá stórstraumsfjöruborði.  Af ákvæðum þessum sé ljóst, að löggjafinn líti svo á, að miða skuli netlög vegna fiskveiða við 115 metra fjarlægð frá landi, og löggjafinn lýsi því skýrt og skorinort yfir, að eigendur sjávarjarða fari með öll eignarráð í netlögum.  Hnykkt sé á þessari afstöðu í 31. gr. laganna, þar sem segi, að veiða megi göngusilung í netlögum sjávarjarða á færi, stöng og í lagnet.
Af framangreindu leiði eftirfarandi:
a)         Allt frá því að Tilskipun um veiði við Ísland var sett árið 1849 til þessa dags, hafi netlög verið skilgreind sem svæði með fram landi, sem nái 60 faðma út frá stórstraumsfjörumáli og síðar 115 metra.  Jafnframt sé kveðið á í lögum, að þetta svæði með landinu, netlögin, sé hluti jarðar og sé háð eignarrétti jarðareiganda, síðast í jarðalögum nr. 81/2004 og lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði.
b)         Þar sem skilgreiningar netlaga og ákvæði um eignarrétt landeiganda að netlögum séu í sérlögum, séu eignarheimildir yfirleitt skilgreindar í hverjum sérlögum fyrir sig í samræmi við viðfangsefni þeirra.  Hér að framan hafi verið getið um þessar heimildir landeiganda í netlögum: fiskveiði, (1281 og 1849), síldar- og ufsaveiði (1872),  beitutekja (1914), fuglaveiðar (1954), allar auðlindir í, á eða undir hafsbotninum (1990), auðlindir í sjávarbotni innan netlaga (1998 ), efnistaka af eða úr hafsbotni (1997 og 1999), kolvetni og að lokum öll venjuleg eignarráð (2004 og 2006).  Þannig kveði lög á um, að allar hugsanlegar auðlindir í sjónum, á hafsbotni og undir hafsbotni, svo og í lofti yfir netlögum, að engri undanskilinni, séu í eignarráðum landeiganda.
c)         Í lögum um lax- og silungsveiði frá 2006 sé því slegið föstu, að eigendur sjávarjarða fari með öll eignarráð í netlögum.  Hafi afstaða Alþingis verið á einhvern hátt óskýr í fyrri löggjöf, sé hún það ekki lengur.
Í lögum nr. 81/1976 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands sé fiskveiðilandhelgin ekki skilgreind, heldur vísað til þess á hvern hátt hún sé ákveðin í reglugerð nr. 299 frá 15. júlí 1975.
Í lögum nr. 41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn segi, að landhelgi Íslands skuli afmörkuð með línu, sem alls staðar sé 12 sjómílur frá grunnlínu, sem dregin sé milli tiltekinna staða.  Í 2. gr. laganna segi, að fullveldisréttur Íslands nái til landhelginnar, hafsbotnsins innan hennar og loftrýmisins yfir henni.
Í 2. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða segi, að til fiskveiðilandhelgi Íslands teljist „hafsvæði frá fjöruborði að ytri mörkum efnahagslögsögu Íslands eins og hún er skilgreind í lögum nr. 41 1. júní 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn“.  Þá segi í 2. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, að fiskveiðilandhelgin teljist „hafsvæðið frá fjöruborði að ytri mörkum efnahagslögsögu Íslands eins og hún er skilgreind í lögum nr. 41 1. júní 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn“.  Ákvæði tveggja síðast greindu laga séu því samhljóða.  Í báðum tilvikum sé talað um, að fiskveiðilandhelgin teljist frá fjöruborði.  Samkvæmt þessu séu netlögin innan fiskveiðilandhelginnar og séu því að hluta í einkaeign.  Augljóst verði að telja, að í fyrrgreindum lögum sé verið að skilgreina landhelgi út frá fullveldisréttarsjónarmiðum, en ekki eignarréttarsjónarmiðum. Samkvæmt fullveldisréttinum geti löggjafarvaldið sett almennar reglur með lögum um meðferð náttúruauðlinda í netlögum.  Felist í þeim takmarkanir á þeim réttindum, sem þeir, sem reglurnar beinist að, þurfi að meta, hvort um almennar takmarkanir sé að ræða, sem ekki séu í andstöðu við mannréttindaákvæði stjórnarskrár.  Fari slíkar reglur hins vegar í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar um vernd eignaréttar og um atvinnufrelsi.  Hefði það verið ætlun löggjafans að afnema eignarráð landeigenda yfir netlögum að hluta eða öllu leyti, eða að takmarka atvinnufrelsi eigenda sjávarjarða, hefði það viðhorf þurft að koma skýrt fram sem eignarnámsheimild með ákvæði um bætur.  Jafnframt verði að lesa þessi ákvæði eins og önnur lagaákvæði með hliðsjón af því, að gildissvið laganna takmarkist af rétthærri réttarreglum, s.s. reglum stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar.  Ekkert bendi til, að ætlunin hafi verið að  afnema eignarréttindi landeigenda að netlögunum að hluta eða öllu leyti með ákvæðum þessum, og verði að ætla, að það hefði komið fram í lagatextanum, eða a.m.k. í undirbúningsgögnum að lagasetningunni, ef svo hefði verið.  Ekkert í hinni nýju löggjöf, undirbúningsgögnum hennar eða umræðum á Alþingi, gefi til kynna, að markmið hinnar nýju löggjafar sé að svipta eigendur sjávarjarða lögmæltum og aldagömlum einkarétti til fiskveiða í netlögum.  Verði því haldið fram af stefnda, að túlka megi lög á þann veg, að í þeim felist takmarkanir eða afnám á réttindum eigenda sjávarjarða í netlögum, verði slíkar íþyngjandi réttarheimildir að vera skýrar og standast skilyrði lögmætisreglunnar.  Stefnandi og aðrir eigendur sjávarjarða hafi ekkert tilefni haft til að hafa uppi athugasemdir og mótmæli gegn hinni nýju löggjöf, enda hafi ekki verið af henni ráðið, að í henni fælist svipting réttinda og ráðstöfun sömu réttinda til annarra óviðkomandi, sem hefðu viðeigandi leyfi stjórnvalda. Minnt sé á, að ef stefnandi hefði aflað sér viðeigandi leyfa til fiskveiða, hefði honum verið heimilt að veiða fisk í netlögum jarðar sinnar til jafns við aðra með samsvarandi leyfi, þannig að réttur hans á eigin jörð hefði verið sá sami og annarra óviðkomandi.
Sá skilningur, að eignarréttur landeiganda yfir netlögum, eins og sá réttur hafi verið skýrður hér að framan, skýrist enn frekar, þegar litið sé til lagasetningar þeirrar frá síðari árum, þar sem því sé lýst hvað eftir annað, að eigandi landsins fari með öll eignarráð í netlögum.  Fjölmörg lög, þar sem þessu sé lýst, séu yngri en þau lög um fiskveiðilandhelgi, sem tilraun kunni að verða gerð til að túlka þannig, að þau hafi afnumið eignarráð landeigenda á netlögunum og einkum einkarétt þeirra til fiskveiða í netlögum, allt bótalaust. Minnt sé á, að slík túlkun óljósra lagareglna geti ekki komið í stað skýrra lagaheimilda, sem áskildar séu, þegar un íþyngjandi réttindasviptingu eða réttindaskerðingu sé að ræða.
Í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða sé við það miðað, að réttur til fiskveiða   fiskveiðilandhelgi Íslands geti einungis fylgt skipum, sem uppfylli viss skilyrði, m.a   skipanna.  Veiðiréttindin hafi fylgt skipunum, en réttindin hafi síðar verið gerð framseljanleg og gangi nú kaupum og sölum á markaði, en kaupandi verði þó að vera eigandi fiskiskips.  Réttindi þessi hafi því nú einkenni eignarréttar, og hafi fræðimenn haldið því fram, að  handhafar þeirra verði ekki sviptir réttindunum án eignarnámsbóta.
Í netlögum þurfi ekki báta eða skip, sem uppfylli skilyrði l. nr. 38/1990 til fiskveiða.  Þær aðferðir, sem notaðar hafi verið, séu m.a. að tína upp fisk á fjörunni, eftir að sjór falli frá, og eigi það t.d. við um hrognkelsi, sem séu stungin með haka eða öðru áhaldi.  Kræklingur hafi verið plægður frá landi o.s.frv.  Þá hafi fiskur verið veiddur frá landi með netum eða nótum, án þess að bátur komi þar við sögu.  Að lokum hafi verið notaðir smábátar til veiða í netlögum, en þeir bátar uppfylli ekki stærðaskilyrði l. nr. 38/1990.  Ef fallizt væri á, að réttur landeigenda til fiskveiða hafi verið afnuminn með lögum um fiskveiðar og aflaheimildir, yrði slíkt afnám að birtast með skýrum hætti í settum lögum, sem stæðust ákvæði stjórnarskrár.  Réttur landeiganda til netlaga, og þar með til fiskveiða í netlögum, njóti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar.  Vernd eignarréttinda sé meðal mannréttinda.  Mannréttindum í stjórnarskrá verði almennt ekki settar skorður eða þau afnumin, nema til þess sé heimild í stjórnarskránni sjálfri, eða með því að breyta viðeigandi stjórnarskrárákvæði.  Í eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar sé að finna heimild til eignarnáms, en til þess þurfi lagaheimild, og komi fullar bætur í stað eignarinnar.  Stefndi geti ekki borið fyrir sig slíka eignarnámsheimild, og ekki hafi verið boðnar fram bætur.  Réttur landeiganda sé því ótvírætt í höndum hans, og hann hafi ekki verið sviptur þeim rétti.  Dómstólar séu gæzlumenn mannréttinda, og stefnandi geti ekki leitað réttar síns nema fyrir dómstólum, svo sem lög mæli fyrir um, en réttur talsmaður íslenzka ríkisins hafi hafnað viðurkenningu á rétti stefnanda.
Enda þótt stefndi líti svo á, að stefnanda sé óheimilt að veiða í netlögum jarðar sinnar, án þess að fá til þess almennt og sérstakt leyfi stjórnvalda og nota farkost af tiltekinni stærð, telji stefndi, að öðrum en eigendum jarðarinnar sé heimilt að veiða í netlögum jarðarinnar.  Stefndi gefi út leyfi til þeirra, sem eigi báta eða skip af tiltekinni stærð og uppfylli skilyrði um veiðireynslu til að veiða fisk, m.a. í netlögum jarðar stefnanda, enda líti stefndi svo á, að fiskveiðilandhelgin nái upp í harða land, þar á meðal upp í harða land jarðar stefnanda, án tillits til lagaskilgreininga á mörkum jarðar til sjávar.  Sé afstaða stefnda sú, sem hér sé lýst, verði ekki komizt hjá því að álykta, að stefndi brjóti gegn eignarréttarákvæði stjórnaskrárinnar, annars vegar með því að leyfa óviðkomandi för um netlög í einkaeign, og hins vegar með því að heimila óviðkomandi nýtingu náttúruauðlinda í netlögum í einkaeign, einkum fiskveiðar.  Eigendur sjávarjarða hafi þar með verið sviptir eignarumráðum yfir hluta jarða sinna.
Stefndi geti ekki borið fyrir sig, að það hafi verið markmið með hinni nýju fiskveiðilöggjöf að vernda fiskistofna og einkum uppeldisstöðvar þeirra við land, þar sem stefndi virðist heimila hverjum þeim, sem hafi viðeigandi leyfi, að veiða fisk í netlögum annarra.  Eina breytingin, sem varði fiskveiðar í netlögum, sé sú, að óviðkomandi komi í stað eigenda sjávarjarða og veiði innan merkja jarðanna.
Stefndi geti ekki borið fyrir sig, að hann gæti hagsmuna almennings eða sinni almenningsþörf með því að koma í veg fyrir, að eigendur sjávarjarða fiski í netlögum jarða sinna.  Þvert móti heimili stefndi hverjum þeim, sem hafi viðeigandi leyfi, að fiska í netlögum annarra.
Nái kröfur stefnanda ekki fram að ganga, hafi verið komið í veg fyrir rétt hans til að njóta eigna sinna í friði.  Hyggist hann selja jörð sína, verði hann að gera grein fyrir því, að ekki sé á þinglýstar eignarheimildir um jörðina að treysta, þar sem verið geti, að þeim merkjum jarðarinnar, sem skilgreind séu í lögum, t.d. jarðalögum, og byggt hafi verið á í rúm 800 ár, hafi verið breytt eða þau afnumin, enda þótt slík breyting hafi ekki verið þinglesin eða birt í Stjórnartíðindum eða Lögbirtingablaði.
Á því sé byggt, að sérhverjir þeir hagsmunir, sem krafizt er viðurkenningar á í máli þessu, séu eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, þar með talinn rétturinn til fiskveiða í netlögum.
Stefnandi telji sig ekki njóta jafnræðisákvæðis 65. gr. stjórnarskrárinnar.  Netlög jarða, sem land eigi að vötnum og ám, séu, samkvæmt síðari tíma löggjöf, þau sömu og netlög sjávarjarða.  Eigendur fyrrgreindu jarðanna hafi ekki verið sviptir réttindum sínum í netlögum, og þeim sé ekki skylt að þola veiðar óviðkomandi í netlögum jarða sinna.  Í þessu felist brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár og samsvarandi ákvæðis í mannréttindasáttmála Evrópu.
Þá telji stefnandi sig ekki njóta réttlátrar málsmeðferðar fyrir stjórnvöldum og fyrir dómi.  Þegar handhafar eignarréttar séu sviptir eignum sínum, skuli setja annað hvort almenn lög eða sérlög, sem heimili eignarnám tiltekinna eignarréttinda.  Viðkomandi stjórnvald taki síðan ákvörðun um, hvort nota skuli heimildina.  Sé slík ákvörðun tekin, gefist eignarnámsþola kostur á að gæta réttar síns fyrir stjórnvöldum og koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Stjórnvaldið kveði síðan upp rökstuddan úrskurð, sem eignarnámsþoli geti lagt fyrir dómstóla og leitað ógildingar á úrskurðinum.  Stefnandi njóti ekki þessara réttinda.  Farið hafi verið aftan að honum með löggjöf, þar sem ekki sé minnzt á netlög, hvorki í lagatexta né í undirbúningsgögnum löggjafarinnar.  Hvorki alþingismenn né rétthafar hafi séð eða getað séð við því, að með lögum hafi eigendur sjávarjarða verið sviptir eignarréttindum sínum í netlögum, enda sé áskilnaður um skýrleika íþyngjandi lagareglna ekki uppfylltur.  Ekkert mat hafi farið fram á vegum löggjafans á því, hvort almenningsþörf krefðist þess, að greind réttindi eigenda sjávarjarða yrðu af þeim tekin.  Það sé ekki hlutverk dómstóla að framkvæma þetta mat á fyrsta stigi, enda þótt dómstólum beri að gæta þess, að slíkt mat hafi farið fram og við það hafi verið gætt réttra sjónamiða.  Sé hér um brýnt brot að ræða á ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sama efni.
Stefnandi vísar m.a. til eftirtaldra lagaákvæða og réttarreglna, sem hann byggir málatilbúnað sinn á: Jafnræðisákvæðis 65. gr. stjórnarskrárinnar og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, ákvæðis 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð, eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, eignarréttarákvæðis 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar, l. nr. 41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, l. nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, l. nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, ákvæða Jónsbókar 1281 um netlög, tilskipun um veiði á Íslandi 20. júní 1849, tilskipun fyrir Ísland 12. febrúar 1872 um síldar- og upsaveiði með nót, l. nr. 39/1914 um beitutekju, vatnalög nr. 15/1923, l. nr. 63/1954 um fuglaveiðar og fuglafriðun, l. nr. 76/1970 um lax- og silungsveiðar, l. nr. 73/1990 um eignarrétt íslenzka ríkisins að auðlindum á hafsbotni, l. nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, l. nr.  57/1998 um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu, l. nr. 44/1999 um náttúruvernd, skipulags- og byggingalög nr. 73/1997, l. nr. 13/2001 um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, og jarðalög nr. 81/2004, vatnalög nr. 20/2006, lög nr. 58/2006 um fiskrækt, lög nr. 57/2006 um eldi vatnsfiska og lög nr. 61/2006 um lax og silungaveiðar.

Málsástæður stefnda
Aðalkrafa stefnda er sú, að málinu verði vísað frá dómi, og er sú krafa einungis hér til meðferðar.
Frávísunarkröfu sína byggir stefndi á eftirfarandi atriðum:
Stefnandi hafi sett fram kröfur í mörgum liðum, sem séu ólíkir innbyrðis, án tengsla við tiltekin eða áþreifanleg sakarefni, og auk þess án sjáanlegra tengsla við stjórnsýslu, hlutverk eða valdsvið sjávarútvegsráðherra vegna stefnda.
Í upphafi sé rétt að fjalla um valdsvið og hlutverk sjávarútvegsráðherra í Stjórnarráði Íslands að því leyti sem kröfugerð stefnanda gefi tilefni til.  Samkvæmt lögum nr. 73/1969 og reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 3/2004 fari sjávarútvegsráðuneyti með mál, er varði sjávarútveg.  Þá séu talin mál, er varði rannsóknir, verndun og nýtingu fiskistofna og annarra lifandi auðlinda hafsins og hafsbotnsins, sem og stjórnun svæða, sem þær séu nýtanlegar, eftirlit með verndun og nýtingu fiskistofna og annarra lifandi auðlinda hafsins og hafsbotnsins, sem og stjórnun svæða, þar sem þær eru nýtanlegar.  Einnig falli undir valdsvið ráðuneytisins önnur verkefni, rannsóknir og eftirlit með framleiðslu og innflutningi sjávarafurða, eldi nytjastofna sjávar, stuðningur við rannsóknir, þróun og nýsköpun í sjávarútvegi, o.fl.
Verði talið, að einhverjar dómkrafna séu hæfar til efnisdóms, varði þær ekki stjórnsýslu sjávarútvegsráðherra, nema e.t.v. sá hluti þeirra, sem varði það, hvort stefnanda sé skylt að afla leyfa og heimilda samkvæmt lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða (nú lög nr. 116/2006), og einnig kröfur, sem tengist sérstaklega réttindum, er varði nýtingu fiskistofna og annarra lifandi auðlinda hafsins og hafsbotnsins, sem og eftirlit með verndun og nýtingu þeirra.  Að því er varði umfang eignarréttar stefnanda yfir landi sínu og netlögum jarðarinnar sé sjávarútvegsráðherra tæpast til fyrirsvars, nema um þá stjórnsýslu, sem sérstaklega varði heimildir til fiskveiða og að nokkru leyti nýtingu auðlinda, sem fyrr segi.  Um einkarétt, eins og málatilbúnaður stefnanda sé vaxinn, þ.e. hvort hann megi útloka aðra frá veiðum eða nýtingu auðlinda, hljóti að teljast a.m.k. meiri óvissa.
Undir iðnaðarráðherra falli að svara fyrir ágreining varðandi jarðrænar auðlindir á hafsbotni, sbr. t.d. lög nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og undir umhverfisráðherra falli náttúruvernd, mengunar­varnir, skipulagsmál og ekki sízt veiðar á fuglum og villtum spendýrum, öðrum en í sjó.  Kröfur stefnanda, eins og þeim sé beint að íslenzka ríkinu, myndu einnig kalla á fyrirsvar samgönguráðherra, t.d. að því er varði siglingar, vita- og hafnamál.  Undir það ráðuneyti falli einnig álitamál, sem varði réttindi í loftrými og lofthelgi, en illt sé að henda reiður á þeim atriðum í málatilbúnaði stefnanda.  Kröfur stefnanda hafi að líkindum skörun við valdsvið landbúnaðarráðherra, t.d. að því er varði lax- og silungsveiði fyrir landi, en þar myndu kröfur stefnanda meðal annars steyta á því, að laxveiðar í sjó séu bannaðar, sbr. 14. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði.  Af þessum ástæðum beri þegar að vísa frá dómi þeim kröfum, sem varði ekki valdsvið sjávarútvegsráðherra, heldur fremur annarra ráðherra og ráðuneyta, sbr. 5.  mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.  Í þessu sambandi bendi stefndi á, hversu víðtæk sakarefni felist í kröfum stefnanda, eða gætu falizt þar.  Enda varði þær meðal annars dýraveiðar, þ.á m. fuglaveiðar, og óskilgreindan einkarétt á nýtingu í hafsbotni og undir honum, í sjó og í loftrými.  Í þessu tilliti geti náttúruauðlindir verið margs konar, en skilgreiningu þeirra vanti í stefnu.  Þá sé vafasamt, að sjávarútvegsráðherra sé með réttu til fyrirsvars um afmörkun eignarréttar stefnanda almennt að jörð sinni gagnvart öðrum, t.d. hvað varði netlög.  Stefnandi gæti átt sök við aðra um það, hvort þeir mættu veiða í netlögum, en á hinn bóginn myndu ýmiss konar réttindi eða skyldur, tengdar fiskveiðum, nýtingu sjávardýra og gróðurs, hafsbotni eða loftrými, varða sjávarútvegsráðherra og önnur stjórnvöld vegna stefnda.  Netlög séu síðan ekki alltaf hin sömu að íslenzkum rétti.
Almennt tilkall stefnanda til eignarréttar að jörð sinni og umfang þess réttar í netlögum sé sakarefni, sem teljist, að mati stefnda, beiðni um lögfræðilegt álit, andstætt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.  Væri utan lögsögu dómstóla að ráða endanlega til lykta að samræma réttarreglur um ákvörðun netlaga, sbr. 24. gr. nefndra laga, því við blasi, að íslenzk lög og réttarreglur skilgreini þau ekki á sama hátt, heldur fari það eftir því, hvers konar heimildir eða nýtingu tekizt sé á um.  Í kröfugerðinni séu notuð hugtök og orð, sem með engu móti geti uppfyllt kröfur nefndra ákvæða eða 1. mgr. 80. gr. laganna til að vera ótvíræð og svo ljós, að ekki leiki vafi á, um hvað sakarefnið snúist.  Beri að nefna atriði eins og „öll venjuleg eignarráð innan netlaga“.  Dómur um viðurkenningu á „venjulegum eignarráðum“ væri ekki til þess fallinn að leysa úr ágreiningi á einn veg eða annan.  Þannig myndu réttaráhrif slíks dóms ekki verða ótvíræð, heldur fremur leiða til vandamála við túlkun og skýringu.  Valdi þetta sérstökum vafa á, við hvað sé átt, enda kveðist stefnandi viðurkenna almennar takmarkanir á eignarrétti, en sumar takamarkanir ekki.  Nefni hann til að mynda takmarkanir á eignarréttindum í netlögum, svo sem um skipulag, byggingamál og náttúruvernd.  Hvað stefnandi eigi nákvæmlega við með að krefjast viðurkenningardóms um einkarétt til ýmiss konar nýtingar, sé á hinn bóginn ekki fullljóst.  Þær takmarkanir, sem hann virðist ekki viðurkenna, séu þó vissulega almennar.  Stefnandi kveðist, eins og fyrr segi, viðurkenna takmarkanir, byggðar á náttúruvernd, en málsókn stefnanda virðist þó ætlað að hrinda ýmsum takmörkunum á því sviði úr vegi.  Sé sérstaklega óljóst í þessu efni, hvort dómkröfur til viðurkenningar á eignarrétti og einkarétti taki mið af nauðsyn leyfa af ýmsu tagi eða ekki, enda virðist síðasti liður aðalkröfu ekki aðeins taka til fiskveiða, þótt sá liður hafi einkum að tilgangi að ryðja úr vegi lögmæltum skilyrðum til fiskveiða.  Útskýri stefnandi þennan kröfulið nánar þannig, að hann eigi einkum við um fiskveiðar.  Samhengi málsástæðna og kröfugerðar sé því ekki svo ljóst sem skyldi.  Sama sé um orðin „önnur nýting náttúruauðlinda“.
Í stefnu gæti ekki nákvæmni um það, hvaða auðlindir hann telji eignarrétt og/eða einkarétt sinn eiga að ná til, og málsástæður í stefnu séu ekki skýrar um það með tilliti til einstakra liða í dómkröfum.  Kröfur stefnanda séu því mjög almennar og ekki borið niður í öllum atriðum þeirra í málsástæðum.  Greinargerð stefnanda um málsástæður geymi langa útlistun á lagaákvæðum og sögulegum aðdraganda þeirra, en tengsl við dómkröfur séu oft býsna óljós.  Eiginlegar málsástæður, sem fram komi helzt á bls. 10 og áfram, snerti fiskveiðar, en ekki sé þar minnzt á annars konar veiði eða nýtingu auðlinda samkvæmt dómkröfum.
Af framangreindum ástæðum beri að mati stefnda að vísa málinu öllu frá dómi.

IV
Forsendur og niðurstaða
Málsástæður stefnda í þessum þætti málsins eru tvíþættar.  Annars vegar byggir stefndi á því, að íslenzka ríkinu sé ekki réttilega stefnt, þar sem dómkröfur stefnanda varði ekki stjórnsýslu sjávarútvegsráðherra nema að litlu leyti, og hins vegar að krafa stefnanda sé óskýr, án tengsla við tiltekin eða áþreifanleg sakarefni.
Stefndi í máli þessu er íslenzka ríkið, og er sjávarútvegsráðherra stefnt fyrir þess hönd.  Fallast má á með stefnda, að kröfur stefnanda snerti ekki einungis ráðuneyti sjávarútvegsráðherra, heldur einnig önnur ráðuneyti.  Enda þótt sjávarútvegsráðherra sé einungis í fyrirsvari fyrir sitt ráðuneyti, er honum réttilega stefnt fyrir hönd íslenzka ríkisins og hefur þing verið sótt fyrir þess hönd, en ekki fyrir hönd einstaks ráðuneytis.  Verður ekki séð, að íslenzka ríkið verði fyrir réttarspjöllum af þessum sökum og er ekki fallizt á, að vísa beri málinu frá dómi að hluta eða öllu leyti á þessum forsendum.
Kröfugerð stefnanda felur í sér kröfu um viðurkenningu á réttindum, sem stefnandi telur sig eiga.  Ekki verður séð, að krafa hans snerti sérstakt, tiltekið sakarefni.  Eins og málatilbúnaði stefnanda er háttað felur hann í sér kröfu um lögfræðilega álitsgerð, en slíkt er andstætt 1. mgr. 25. gr. l. nr. 91/1991, enda verður ekki séð, að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því, að fá skorið úr um dómkröfur sínar, sbr. 2. mgr. sömu greinar.  Ber því þegar af þessum sökum að vísa málinu frá dómi í heild sinni.  Með hliðsjón af þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 120.000.

Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð
Málinu er vísað frá dómi.
Stefnandi, Ómar Antonsson, greiði stefnda, íslenzka ríkinu, kr. 120.000 í málskostnað.

Sigríður Ólafsdóttir